مجموعه هاى فقهى كتب فقهى را مىتوان از جهات مختلف دسته بندى كرد . از نظر روش نگارش ، آثار فقهى به پنج دسته تقسيم مىگردد : 1 - مجامع حديث مجامع حديث سرچشمه فقه است و مكاتب گوناگون فقهى اسلامى هر يك مجامعى دارند . شيعيان امامى را چهار مجموعه است . " كافى " كلينى ، در گذشته 328 - " من لا يحضره الفقيه " ، ابن بابويه رازى قمى ، در گذشته 381 - " تهذيب الأحكام " و نيز الاستبصار شيخ طوسى ، در گذشته 460 . متن مجموعه هاى فوق عربى است . ولى سه مجموعه نخستين به فارسى برگردان شده است . خليل قزوينى ( 1001 - 1089 ) گزارشى بر كافى تحت عنوان " صافى " دارد در دوازده مجلد كه طى بيست سال براى شاه عباس دوم فراهم آورده است « 1 » و محمد على اردكانى هم آن را از آغاز تا ايمان و كفر و دعاء و قرآن و عشرت براى محمد ولى ميرزا به فارسى برگردانده است « 2 » " من لا يحضره الفقيه " توسط صادق بن على فاضل كاشانى در 1277 - 1278 تحت عنوان " عرفات الفقه " به فارسى برگردان شده است « 3 » " تهذيب الأحكام " توسط محمد بن يوسف گورگانى به فارسى برگردانده شده است « 4 » 2 - مجامع فتاوى در اين آثار ، احكام شرعى بدون سند و به صورت برهنه جمع آورى گرديده است . اين گونه مجموعه ها سابقه ديرينه در تاريخ فقه اسلامى دارد . در ميان شيعه مىتوان به دفترچه فقهى أبو رافع صحابى شيعى تحت عنوان " كتاب السنن و الأحكام و القضايا " اشاره كرد . وى در روزگار على ( عليه السلام ) در گذشته است ( 35 - 40 ) . به نظر صاحب الذريعه ، اين اثر اولين كتاب تصنيف شده در ميان شيعيان است . و بر اصل سليم بن قيس الهلالي ( 90 ه‌د ) كه به نظر ابن النديم اسبق از همه است مقدم مىباشد . « 5 »

--> ( 1 ) . فهرست نسخ خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ، ج 5 : ص 1385 ، انتشارات دانشگاه تهران 1355 - 1345 . ( 2 ) همان ، ج 6 ، ص 640 . ( 3 ) فهرست كتب خطى كتابخانه دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران ، محمد تقى دانش‌پژوه ، ص 162 ( 4 ) تهرانى ، حاج شيخ آقا بزرگ ، الذريعه 4 : 92 ( 5 ) الذريعه ، ج 2 ص 154 .